Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған саяси және экономикалық реформалар мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірумен қатар, елдің ұзақ мерзімді даму моделін қалыптастыруға бағытталған. Бұл бастамалар заң шығару жүйесін жаңғырту, қоғамдық институттардың рөлін күшейту, энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, инфрақұрылымды дамыту және адами капиталдың сапасын арттыру сияқты өзекті мәселелерді қамтиды.
(Сурет автордың мұрағатынан алынды)
Экономист Бауыржан Ысқақ қос палаталы Парламенттен Құрылтайға көшу бастамасының тиімділігіне тоқталып, Қазақстан халық кеңесінің рөлі, энергетикалық стратегия, инфрақұрылымдық даму, технологиялық хаб құру мүмкіндігі және адами капиталға инвестиция салудың маңызы жөніндегі көзқарасымен бөлісті.
- Бауыржан мырза, Қасым-Жомарт Тоқаев қос палаталы Парламенттен бір палаталы Құрылтайға көшуді Қазақстан мемлекеттілігі тарихындағы «жаңа кезеңнің бастауы» деп атады. Сіздің ойыңызша, мұндай ауқымды саяси өзгерістер мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігін қаншалықты арттыра алады? Сонымен қатар, өтпелі кезеңде қандай тәуекелдер туындауы мүмкін?
- Бұл – жай ғана институционалдық өзгеріс емес, мемлекеттік басқару философиясының өзгеруі деп айтуға болады. Егер заң шығару рәсімдері оңтайландырылып, шешім қабылдау жылдамдығы артатын болса, мемлекеттік саясат та икемдірек болады.
Әлемдік тәжірибеге сүйенсек, бір палаталы парламенті бар Швеция, Финляндия, Дания, Жаңа Зеландия сияқты мемлекеттер заңдарды қабылдау мерзімін қысқартып, әкімшілік шығындарды азайта алған. Экономикалық тұрғыдан алғанда, шешімдердің жедел қабылдануы инвестициялық ахуалға оң әсер етеді. Себебі инвестор үшін ең маңызды факторлардың бірі – заңнаманың болжамдылығы мен мемлекеттік шешімдердің жеделдігі.
Кез келген ауқымды саяси реформаның өз тәуекелдері болады. Өтпелі кезеңде жаңа институттардың функцияларын нақты айқындау, өкілеттіктердің қайталануына жол бермеу және тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерін сақтау аса маңызды.
- Заң шығару бастамасы құқығына ие болатын конституциялық орган – Қазақстан Халық Кеңесін құру ұсынылып отыр. Бұл институт Қазақстанның саяси жүйесінде қандай орын алуы мүмкін? Ол қоғам мен билік арасындағы диалогты нығайтып, азаматтардың мемлекеттік шешімдер қабылдау үдерісіне қатысуын қамтамасыз ететін тиімді тетікке айнала ала ма?
- Егер бұл орган заң шығару бастамасы құқығына ие болса, онда ол жай ғана консультативтік алаң емес, нақты саяси институт деңгейіне көтеріледі. Әлемде бұған ұқсас тәжірибелер бар. Мысалы, Ирландиядағы Азаматтар ассамблеясы, Франциядағы Азаматтық климат конвенциясы, Сингапурдағы қоғамдық кеңестер маңызды реформалар алдында халықтың пікірін жинауға мүмкіндік береді.
Қазақстан үшін мұндай органның басты құндылығы – мемлекеттік шешімдердің сапасын арттыру. Себебі қоғамның ұсыныстары заң жобаларына ертерек енгізілсе, кейін оларды қайта өзгертуге кететін уақыт пен бюджет шығындары азаяды.
- Мемлекет басшысы атом энергетикасын, газдандыруды, жаңартылатын энергия көздерін және экологиялық тұрғыдан тиімді көмір энергетикасын қатар дамытуға басымдық беріп отыр. Сіз бұл стратегияның жүзеге асу перспективаларын қалай бағалайсыз? Президенттің бұл бастамалары қазіргі жаһандық үрдістер мен халықаралық сұраныстарға қаншалықты сәйкес келеді?
- Бұл бүгінгі әлемдегі ең дұрыс бағыттардың бірі. Халықаралық энергетика агенттігінің болжамынша, 2050 жылға қарай әлемдегі электр энергиясына сұраныс шамамен екі есеге өседі. Сондықтан көптеген мемлекет бір ғана энергия көзіне тәуелді болмай, бірнеше бағытты қатар дамытып келеді.
Қазақстан үшін де атом энергетикасы тұрақты базалық қуат көзі болып саналады. Газдандыру халықтың өмір сүру сапасын жақсартып, өндіріс шығындарын азайтады. Жаңартылатын энергия көздері халықаралық климаттық міндеттемелерді орындауға мүмкіндік береді. Ал көмір саласын толық тоқтатпай, оны экологиялық таза технологиялар арқылы жаңғырту – қазіргі кезеңдегі прагматикалық шешім.
Мұндай тәсіл Қытай, Оңтүстік Корея, Жапония сияқты индустриялық мемлекеттерде де қолданылған. Сондықтан Қазақстан таңдаған бағыт жаһандық энергетикалық трендтерге толық сәйкес келеді деп айтуға болады.
- Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанды «үлкен құрылыс алаңына» айналдыру қажеттігін айтып, мемлекеттік қаражат ең алдымен инфрақұрылымдық жобаларға бағытталуы тиіс екенін атап өтті. Мұны мемлекеттің даму басымдықтарының инфрақұрылымдық бағытқа қарай өзгеруі деп бағалауға бола ма? Мұндай тәсілдің қазақстандықтар үшін қандай нақты пайдасы болады?
- Инфрақұрылымға инвестиция салу – экономиканы ынталандырудың ең тиімді құралдарының бірі. Дүниежүзілік банктің бағалауынша, инфрақұрылымға салынған әрбір доллар ұзақ мерзімде бірнеше есе экономикалық қайтарым береді.
Жолдар, электр желілері, су жүйелері және логистикалық орталықтар салынса, жаңа жұмыс орындары ашылады, бизнес шығындары азаяды, өңірлердің инвестициялық тартымдылығы артады. Сонымен қатар тұрғындардың өмір сүру сапасы да жақсарады. Қазақстан сияқты аумағы кең мемлекет үшін бұл өте маңызды. Сондықтан инфрақұрылым – жай ғана құрылыс емес, ел экономикасының ұзақ мерзімді негізі.
- Қазақстан Орталық Азиядағы болашақ жоғары технологиялық хаб ретінде қалыптасуды мақсат етіп отыр. Сіздің пікіріңізше, технологиялар, инвестициялар мен білікті кадрлар үшін жаһандық бәсеке күшейіп отырған қазіргі жағдайда бұл мақсат қаншалықты жүзеге асады?
- Бұл мақсатқа жетуге Қазақстанның толық мүмкіндігі бар. Біздің басты артықшылықтарымыз – Еуропа мен Азия арасындағы қолайлы географиялық орналасу, цифрлық мемлекеттік қызметтердің жоғары деңгейі, халықаралық қаржы орталығының болуы және жас ІТ мамандарының көбеюі.
Технологиялық көшбасшылық үшін бәсекелестік өте жоғары. Мысалы, Сингапур ғылыми зерттеулер мен инновацияға жыл сайын жалпы ішкі өнімінің шамамен 2-3 пайызын жұмсайды. Ал Оңтүстік Кореяда бұл көрсеткіш 5 пайызға жуық, бұл – әлемдегі ең жоғары деңгейлердің бірі.
Сондықтан технологиялық хаб болудың басты шарты – тек ғимараттар салу емес, таланттарды сақтау, ғылымды қаржыландыру және венчурлік капиталды дамыту. Егер осы үш бағыт қатар дамыса, Қазақстан өңірдегі жетекші технологиялық орталықтардың біріне айнала алады.
- Президент адам капиталын елдің ең басты стратегиялық ресурсы деп атады. Бұл бағыттың мемлекеттің ұзақ мерзімді дамуы үшін маңызы қандай? Сіздің ойыңызша, осы саладағы қандай жобаларды ерекше атап өтуге болады? Сондай-ақ мемлекеттік бюджеттің жартысынан астамының әлеуметтік салаға бағытталуы нені көрсетеді?
- XXI ғасырда мемлекеттердің басты байлығы – табиғи ресурстар емес, білімді әрі білікті адам. Бүгінде әлемдегі ең қымбат компаниялардың көбі мұнай немесе металл өндірмейді. Мысалы, Apple мен Microsoft сияқты компаниялардың негізгі капиталы – жоғары білікті мамандар мен зияткерлік әлеует.
Сондықтан Президенттің адами капиталды бірінші орынға қоюы – ұзақ мерзімді экономикалық стратегия. Мемлекеттік бюджеттің жартысынан астамының әлеуметтік салаға бағытталуы да осыны көрсетеді. Бұл қаржы білім беру, денсаулық сақтау, ғылым, әлеуметтік қорғау және балалар мен жастардың әлеуетін дамытуға жұмсалады.
Өйткені бүгін мектепке, университетке немесе медицинаға салынған инвестиция ертең еңбек өнімділігінің артуына, жоғары жалақыға, инновациялардың дамуына және экономиканың тұрақты өсуіне бірнеше есе қайтады.
Сондықтан қазіргі кезеңде Қазақстан үшін ең тиімді инвестиция – бетон мен асфальтқа ғана емес, ең алдымен адами капиталға салынатын инвестиция. Инфрақұрылым экономиканы қозғалтса, адами капитал сол экономиканың ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етеді деп есептеймін.
Mezgil.kz
