Конституцияны өзгерту туралы әңгіме қоғамда әрдайым алаңдаушылық тудырады. Біреулер оны тұрақтылыққа қатер деп қабылдайды, енді біреулер кез келген өзгерісті саяси ойынмен байланыстырады. Алайда мәселені эмоциямен емес, мәнімен қарасақ, Конституцияны талқылау – мемлекетті әлсірету емес, керісінше оны нығайтудың бір жолы.
(Сурет: todayinfo.kz)
Себебі Конституция – қатып қалған мәтін емес. Ол қоғаммен бірге дамып отыратын, заманның сұрағына жауап беретін тірі құжат болуы тиіс.
Тірі Конституция деген не?
Тірі Конституция дегеніміз:
– тек декларация емес,
– тек ұран емес,
– күнделікті өмірде жұмыс істейтін ереже.
Егер Конституция:
– азаматтың құқығын нақты қорғай алмаса,
– биліктің шегін айқындамаса,
– дағдарыс кезінде түсінікті жол көрсетпесе,
онда ол қаншалықты әдемі жазылғанымен, қоғам үшін мәнін жоғалта бастайды.
Ал тірі Конституция керісінше:
– билікке жауапкершілік жүктейді,
– азаматқа сенім береді,
– мемлекетті тұлғаларға емес, қағидаларға сүйендіреді.
Неге дәл қазір?
Қоғам өзгерді.
Азаматтың талаптары да өзгерді.
Бүгін адамдар:
– өз құқығының нақты қорғалғанын қалайды,
– биліктің есеп бергенін күтеді,
– әділет ұғымының қағазда емес, іс жүзінде болғанын талап етеді.
Егер Конституция осы сұрақтарға жауап бермесе, ол қоғамнан артта қалады. Ал артта қалған Конституция — тұрақтылықтың емес, сенім дағдарысының көзі.
Конституция кім үшін жазылады?
Бұл – ең маңызды сұрақ.
Егер Конституция билік үшін жазылса, ол билікті қорғайды.
Егер Конституция халық үшін жазылса, ол билікті шектейді.
Бұл біреуді әлсірету емес.
Бұл — тепе-теңдік орнату.
Өйткені демократиялық, құқықтық мемлекетте:
Конституцияның басты міндеті —
адам мен билік арасындағы шекараны айқындау.
Өзгерістен неге қорқамыз?
Көп жағдайда бізді өзгерістің өзі емес, белгісіздік қорқытады.
Ал белгісіздік көбіне:
– екіұшты нормалардан,
– жауапкершілігі анықталмаған биліктен,
– нақты ереженің жоқтығынан туады.
Сондықтан тұрақтылық өзгерісті болдырмауда емес,
өзгерісті басқаруда.
Қорытынды
Ата Заң — биліктің қалқаны емес.
Ол — азаматтың тірегі.
Конституция неғұрлым нақты, әділ және жауапты болса, мемлекет те соғұрлым орнықты болады. Ал орнықтылықтың басты шарты — адамның шын мәнінде ең жоғары құндылық болуы.
Сараптамалық ескертпе
Конституция жобасындағы 1-бапқа қатысты
Жоба мәтініндегі норма:
Қазақстан Республикасы – демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет.
Мемлекеттің ең жоғары құндылығы – адам мен оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.
Мәселе:
Бұл норма қағидалық тұрғыда дұрыс, бірақ:
адамның «ең жоғары құндылық» екені
билік шешімдерінде қалай іске асатыны нақты көрсетілмеген;
қағида декларативті сипатта қалып қоюы мүмкін.
Ұсыныс (нақтылау):
Мемлекет адамның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын
тікелей қолданылатын нормалар арқылы қорғауға міндетті.
Бұл толықтыру қағиданы нақты құқықтық міндетке айналдырады.
Серік Ерғали
Mezgil.kz
