Қазақ қоғамында күнделікті көзге көрінбейтін, бірақ қоғамдық сананың қалыптасуына тікелей ықпал ететін мәселелер аз емес. Кейде үлкен өзгерістерді заңнан немесе саясаттан іздейміз. Алайда қоғамның мәдениеті мен азаматтық ұстанымы адамның қарапайым әрекетінен – қалай амандасатынынан, дастарқан басында өзін қалай ұстайтынынан және өз өміріне қаншалықты жауап бере алатынынан көрінеді.

(Сурет: ЖИ арқылы жасалды)

Осы мәселелерге қатысты өз ойын ортаға салған журналист Бигелді Ғабдуллин қоғамдағы әдеп пен азаматтық жауапкершілік мәселесін қатар көтерді. Оның жазбасында бір-біріне қарама-қайшы көрінгенімен, түпкі мәні ортақ екі мәселе қозғалады: мәдениеттің қарапайым қағидаларын сақтау және масылдық санадан арылу.

Ғабдуллиннің пікірінше, амандасу – жай ғана сәлемдесу рәсімі емес, адамның тәрбиесі мен ішкі мәдениетін көрсететін маңызды белгі. Сондықтан бұл мәселеде де белгілі бір әдеп нормаларының болғаны жөн.

«Ғасырлар бойы қалыптасқан, сүйекке сіңген әдептің арқауы екеу-ақ болуы керек еді», – деп жазады ол.

Автор үлкенге «Ассалаумағалейкүм!» деп сәлем беріп, жалпы ортада «Сәлеметсіз бе?» немесе «Саламатсыз ба?» деген қарапайым әрі сыпайы сөздерді қолдануды ұсынады. Оның ойынша, амандасудың көптігі емес, оның мәні маңызды.

Бұл ретте Ғабдуллин қазақ қоғамында кейінгі уақытта қалыптасып келе жатқан кейбір әдеттерге де назар аударады. Әсіресе орынсыз құшақтасып, беттен сүйісіп амандасуды әдептің міндетті формасына айналдыруға қарсы пікір білдіреді.

«Араға белгілі бір қашықтық пен сыйластықты сақтау – нағыз мәдениеттіліктің белгісі», – дейді ол.

Шын мәнінде, мәдениет тек жылы сөз бен жақын қарым-қатынастан тұрмайды. Ол – өзгенің кеңістігін сезіну, адамның жеке шекарасын құрметтеу, жағдайға қарай әрекет ете білу. Осы тұрғыдан алғанда, автордың пікірі қоғамдағы қарым-қатынас мәдениеті туралы кеңірек ойлануға себеп болады.

Мәселен, дастарқан басындағы әдепке қатысты да осындай қарапайым қағидалар бар. Ғабдуллиннің пайымынша, ас ішіп отырған адамдардың әрқайсысымен қол алысып, құшақтасу міндетті емес. Кешігіп келген адам көпшілікке ортақ сәлем берсе де жеткілікті.

Бұл жерде автордың айтпағы – дәстүрден бас тарту емес, оның мәнін жоғалтпау. Өйткені кез келген салт сыртқы әрекетке ғана айналса, оның тәрбиелік мазмұны әлсірейді.

Ал жазбаның екінші бөлігі қоғамдағы әлдеқайда күрделі мәселеге – масылдық психологияға арналған.

Ғабдуллин еңбек етуге мүмкіндігі бар бола тұра, үнемі мемлекеттен немесе қоғамнан көмек күтетін азаматтардың көбеюіне алаңдайды. Оның пікірінше, әлеуметтік қолдау шын мәнінде мұқтаж адамдарға бағытталуы керек.

«Мемлекет ең алдымен мүмкіндігі шектеулі жандарға, жетімдерге, ауыр дертке шалдыққандарға қолдау көрсетуі тиіс», – деп атап өтеді ол.

Бұл ретте автор мемлекет тарапынан көрсетілетін әлеуметтік көмекті жоққа шығармайды. Керісінше, қолдаудың кімге және қандай жағдайда қажет екенін ажырата білу керек деген ой айтады.

Оның өткір айтқан сөзі де осы тұста:

«Мемлекет – сауын сиыр емес: барша халықты тегін асырап отыратын шексіз қазына жоқ».

Бұл пікір қоғамдағы әлеуметтік жауапкершілік туралы пікірталастың өзегіне айналуы мүмкін. Себебі кез келген мемлекет азаматтарын қолдауға міндетті болғанымен, мемлекеттің мүмкіндігі де шексіз емес. Ал азаматтың өз өміріне жауапкершілікпен қарауы – қоғамның тұрақты дамуының негізгі шарттарының бірі.

Ғабдуллиннің ойынша, адамның өз күші мен еңбегіне сенуі – тек жеке басының мәселесі емес. Бұл тұтас қоғамның болашағына әсер ететін фактор.

«Өз отбасын, өз өмірін өз еңбегімен асырау – әркімнің азаматтық борышы», – дейді ол.

Осы жерде автор көтерген екі тақырыптың өзара байланысы анық көрінеді. Амандасу мәдениеті де, еңбекке деген көзқарас та адамның өзінен басталатын жауапкершілікке келіп тіреледі. Біріншісі – өзгені құрметтеудің белгісі болса, екіншісі – өз өміріңе жауап берудің көрінісі.

Қоғамды өзгертуді әрдайым сырттан күтудің қажеті жоқ. Кейде үлкен өзгеріс адамның қарапайым әдетінен басталады. Өзгені сыйлау, әдеп сақтау, еңбек ету, дайын дүниеге ұмтылмау – осылардың барлығы азаматтық мәдениеттің құрамдас бөлігі.

Сондықтан Бигелді Ғабдуллиннің жазбасындағы негізгі ойды бір ғана сөйлеммен түйіндеуге болады: қоғамның мәдениеті де, мемлекеттің қуаты да жеке адамның жауапкершілігінен басталады.

Ал жауапкершілік бар жерде – масылдық азаяды. Әдеп бар жерде – өзара құрмет қалыптасады. Екеуі қатар орныққанда ғана қоғамның рухани іргесі беки түседі.

Mezgil.kz